Kuskunkıran Muharebesi: Diyarbakır Beylerbeyi'nin Van'ı Kurtaran Zaferi

1623-1639 Osmanlı-Safevî Savaşı'nın önemli bir evresi olan Kuskunkıran Muharebesi, 1633 sonbaharında Diyarbakır Beylerbeyi Murtaza Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun, Rüstem Han yönetimindeki Safevî kuvvetlerini yenilgiye uğratmasıyla sonuçlandı. Bu zafer, 4 Eylül'den beri kuşatma altında olan Van'ın kurtarılmasını sağladı ve bölgedeki dengeleri Osmanlı lehine çevirdi.

Muharebe Öncesi: Emre Rağmen Harekete Geçen Paşa

1633 yılında Safevî Başkomutanı Rüstem Han'ın ordusu Temmuz ayından itibaren toplanmaya başladı. Savunması zayıf görünen Kars ya da Van üzerine bir saldırı ihtimali güçleniyordu. Bu gelişmeler üzerine Diyarbakır Beylerbeyi Murtaza Paşa, Osmanlı başkentinden karşı harekât için izin istedi; ancak kendisine Safevîlerin hamlesini beklemesi emredildi. Tehlikenin büyüklüğünü gören Murtaza Paşa, bu emri dikkate almayarak 15 Ağustos'ta Van'a doğru yola çıktı ve Erzurum Beylerbeyi Demirkazık Halil Paşa'yı yardıma çağırdı.

Safevî ordusu da eşzamanlı olarak Van'a yöneldi ve 4 Eylül'de Van Kalesi'ni kuşattı. Şah Safî, Rüstem Han'ın takviyeye ihtiyaç duyabileceğini düşünerek 21 Eylül'de Kazvin'den Tebriz'e geldi. Bu sırada Murtaza Paşa ile Halil Paşa'nın eyalet orduları Erciş'te birleşti ve 13 Ekim'de Van'a ulaştı.

Muharebe: Sayı Üstünlüğüne Rağmen Bozgun

Şah Safî, Rüstem Han'ın yardım talebi üzerine Çukur-sad Beylerbeyi Tahmasp Kulu Han komutasında 4.000 atlı ile Eşikağası-başı Şamlu Uğurlu Han ve Urmiye Hâkimi Afşar Kelb Ali Han komutasında 10.000 asker sevketti. Bu takviyeler henüz yoldayken Osmanlı ordusunun Van yakınlarına geldiğini öğrenen Rüstem Han endişeye kapıldı. Kale kuşatmasındaki askerlerini metrislerden çıkarıp yakındaki bir tepeye nakletti ve ordunun ağırlıklarını Tebriz'e gönderdi.

Takviye birlikleri ulaşmamasına rağmen Rüstem Han, Osmanlı ordusuna karşı sayı üstünlüğüne sahip olduğunu düşünerek muharebeyi kabul etti. Osmanlı ordusu başlangıçta dağa çekilen Safevî ordusunun üzerine yürüdü; ancak bu çekilmenin bir ricat olmadığını anlayınca geri döndü. Kuskuran'da mevzilenen Osmanlı ordusunun merkezinde Murtaza Paşa ve birlikleri, sol kanatta Demirkazık Halil Paşa komutasında Erzurum eyalet askerleri, sağ kanatta ise Diyarbakır, Rakka ve Van eyalet askerleri yer aldı.

15 Ekim 1633 sabahı Osmanlı ordusunun taarruzuyla başlayan muharebede, Halil Paşa'nın sol kanadı hareketsiz kalıp sadece top atışlarıyla yetindi. Bu atışların Safevî hatlarının gerisine düşerek etkisiz kalması ilk taarruzu başarısız kıldı. Bunun üzerine Murtaza Paşa merkezden yeni bir taarruza geçti ve Safevî ordusunu geriletmeyi başardı. Gecenin bastırmasıyla taarruzu durduran Osmanlı ordusu, ertesi sabah yeniden hücum etmeyi planladı. Ancak ağır kayıplar veren Rüstem Han, muharebeyi sürdürebilecek gücü kalmadığını görerek 15-16 Ekim gecesi geri çekilme kararı aldı.

Muharebe Sonrası: Van'ın Kurtuluşu ve Diyarbakır'a Dönüş

Rüstem Han'ın dönüş yoluna 27 Ekim'de Uğurlu Han, 30 Ekim'de ise Tahmasp Kulu Han komutasındaki birlikler katıldı. Mevsimin ilerlemiş olması nedeniyle Safevî ordusu Van'ı yeniden kuşatmayı düşünmedi ve 20 Kasım 1633'te Tebriz'e ulaştı.

Murtaza Paşa ise Safevî ordusunun çekilmesinin ardından Van Kalesi'ne girdi. Kale, yaklaşık 1.100 Yeniçerinin de katılımıyla Osmanlı garnizonu tarafından 42 gün boyunca başarıyla savunulmuştu. Paşa, İranlıların kale çevresinde açtığı 62 hendeği doldurttu ve surları onarttı. Ayrıca Hakkâri Emirliği'ne, kuşatma ve muharebe sırasında Osmanlılara sadık kalan İmadüddin Bey'i atadı. Ardından ordusuyla Diyarbakır'a döndü. Osmanlılar, 1633-1634 kışında olası yeni bir kuşatmaya karşı Van'da büyük miktarda zahire depoladı.

Kuskunkıran Muharebesi, Diyarbakır Beylerbeyi Murtaza Paşa'nın stratejik öngörüsü ve kararlılığı sayesinde kazanıldı. Bu zafer, yalnızca Van'ı düşman işgalinden kurtarmakla kalmadı; aynı zamanda Osmanlı-Safevî mücadelesinde Doğu Anadolu'daki Osmanlı hâkimiyetinin pekişmesine katkı sağladı. Diyarbakır eyalet askerlerinin sağ kanatta gösterdiği mücadele, bu zaferin kazanılmasında önemli bir rol oynadı.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Anonymous Unknown author Original uploader was Евгений Ардаев at ru.wikipedia, Wikimedia Commons, Public domain