Bismil Gezilecek Yerler ve Tarihi: Ziyaret Tepe Höyüğü ile Dicle'nin Kadim İlçesi

Diyarbakır'ın en kalabalık beşinci ilçesi olan Bismil, Dicle Nehri'nin suladığı geniş ovası ve köklü tarihiyle dikkat çekiyor. İl merkezine yaklaşık 54 kilometre uzaklıktaki ilçe, hem karayolu hem de demiryolu bağlantısı sayesinde kolayca ulaşılabilen bir konumda. Tarımın kalbinin attığı bu topraklar, aynı zamanda binlerce yıllık uygarlık katmanlarını da barındırıyor.

Ziyaret Tepe Höyüğü: Asur'un Sınır Kenti Tuşhan

Bismil'in güneydoğusunda, Dicle Nehri'nin güney kıyısında yükselen Ziyaret Tepe Höyüğü, bölgenin en etkileyici arkeolojik alanlarından biridir. Dicle ile Batman Çayı'nın birleştiği noktanın yaklaşık 20 kilometre batısında yer alan höyük, ovadan 22 metre yüksekliği ve 3 hektarlık alanıyla büyük bir yerleşim olarak öne çıkıyor. Kuzeydeki akropolün üç tarafını saran aşağı şehir ise 29 hektarlık geniş bir alana yayılıyor. Bu höyüğün, Geç Asur Dönemi'nin en önemli kentlerinden Tušḫan (Tuşhan) olduğu düşünülüyor.

Asur Krallarından İzler

Ziyaret Tepe, Orta Demir Çağı'nda Yeni Asur hükümdarı II. Aşurnasirpal tarafından yeniden inşa edilen ikinci kademe bir eyalet başkenti olarak karşımıza çıkıyor. Kralın yazıtlarında, kenti yenilemek için surları temizlettiğini, yeni surlar ve görkemli bir saray inşa ettirdiğini, hatta kendi heykelini diktirdiğini anlatması, buranın Asur için ne denli önemli olduğunu gösteriyor. Açlık nedeniyle başka topraklara göç eden Asurluları geri getirip buraya yerleştirmesi de kentin stratejik değerini ortaya koyuyor.

Kazılar ve Buluntular

Höyük, ilk kez 1980 yılında Kessler tarafından saptanmış; 1989'da Guillermo Algaze ve ekibinin yüzey araştırmalarıyla daha geniş çapta incelenmiştir. 2001 yılında Timothy Matney başkanlığında başlayan kazılarda, höyük ve aşağı şehirde önemli buluntular ortaya çıkarılmıştır. Kazılarda, Geç Asur Dönemi'ne tarihlenen kerpiç bir platform üzerine inşa edilmiş 450 metrekarelik bir kamu binası ile Orta Asur Dönemi'ne ait oldukça büyük bir konut gün yüzüne çıkarılmıştır. Kırmızı kil kerpiçten 1,5 metre kalınlığında duvarları olan bu konutun parke döşeli avlusundaki mozaiklerin büyük bölümü iyi korunmuş durumdadır.

Tuşhan'ın İşlevi ve Önemi

Ziyaret Tepe'de ele geçen 21 adet çivi yazılı kil tablet, kentin MÖ 620-610 yılları arasındaki düzenine ışık tutuyor. Tabletlerden, Tuşhan'ın bir vergi toplama merkezi ve tahıl silosu işlevi gördüğü anlaşılıyor. Bu da kentin, Asur İmparatorluğu'nun kuzey eyaletlerindeki ekonomik ve idari önemini kanıtlıyor. Ancak bazı araştırmacılar, Tuşhan'ın aslında Ziyaret Tepe değil, Üçtepe Höyük olduğu görüşünü de savunuyor. Yine de Ziyaret Tepe, Geç Tunç Çağı'ndan Demir Çağı'na uzanan süreçte bölgenin en kritik yerleşimlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Bismil'in Tarihi ve Kültürel Dokusu

Bismil'in kendisi ise nispeten yeni bir yerleşim. Eski mezar taşlarının 250-400 yıllık olduğu ve bir kısmının Konya, bir kısmının Musul'dan getirildiği rivayet ediliyor. Önceleri köy statüsünde olan Bismil, zamanla nahiye haline gelmiş; 1936 yılında Diyarbakır'ın altıncı ilçesi olmuştur. İlçede tarihi anıt bulunmamakla birlikte, Türkmen Hacı Mahallesi'ndeki Kabasakal, Sarısakal ve Yedikızlar Türbeleri ile çevredeki onlarca köy ve mahallede yer alan höyükler, bölgenin zengin tarihine tanıklık ediyor. Aşağı Salat Höyüğü, Abdullahın Düzü ve Salat Cami Yanı bunlardan sadece birkaçı.

Bismil'de İklim ve Coğrafya

Bismil'de karasal iklim hüküm sürüyor; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlı geçiyor. Bismil Ovası, yaz aylarında Diyarbakır'ın en yüksek sıcaklıklarının ölçüldüğü yer olarak biliniyor. İlçede tarihte ölçülen en yüksek sıcaklık 10 Temmuz 1962'de 50,2 derece olarak kaydedilmiş. 1.679 km²lik yüzölçümüne sahip ilçenin merkezi, deniz seviyesinden ortalama 546 metre yükseklikte yer alıyor. Dicle Nehri, ilçe tarımının can damarıyken, 12 mahalleden oluşan Bismil'e bağlı 112 köy ve 90 mezraa bulunuyor.

Bismil, hem doğal güzellikleri hem de Ziyaret Tepe gibi dünya çapında öneme sahip arkeolojik alanlarıyla, Diyarbakır'ın keşfedilmeyi bekleyen değerli bir parçası olarak öne çıkıyor. Tarihin derinliklerine yolculuk yapmak ve Dicle'nin bereketli topraklarında kaybolmak isteyenler için Bismil, unutulmaz bir durak.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Dûrzan cîrano, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0