Dicle Köprüsü: Diyarbakır'ın On Gözlü Tarihi Mirası

Diyarbakır'ın Sur ilçesinde, Dicle Nehri'nin üzerinde yükselen Dicle Köprüsü, on açıklığı nedeniyle halk arasında On Gözlü Köprü olarak anılıyor. Eski Silvan yolu üzerinde bulunmasından dolayı bazı kaynaklarda Silvan Köprüsü adıyla da geçiyor. Şehir merkezine yaklaşık 3 kilometre uzaklıkta, Mardin'e giden eski yolun doğuya ayrılan tali yoluyla kesiştiği noktada konumlanan köprü, kent merkezini Bağıvar beldesi ve çevre köylere bağlıyor.

Tarihi ve Kitabesi

Köprünün ilk yapım tarihi hakkında farklı görüşler bulunuyor. Bazı araştırmacılar, burada antik dönemde de bir köprü olduğunu öne sürüyor. Birkaç kez kısmen ya da tamamen yıkılıp yeniden inşa edildiği düşünülen yapının en net tarihi, üzerindeki kitabeden anlaşılıyor. Güney cephede, kemerlerle korkuluk arasında yer alan iki satırlık çiçekli kûfî kitabeye göre köprü, Mervaniler döneminde Nizâmüddevle Nasr zamanında, Kadı Ebü'l-Hasan Abdülvâhid tarafından 457 (1064-65) yılında Ubeyd adlı bir mimara yaptırılmış.

Ancak araştırmacılar, bu kitabenin bir onarım kitabesi olduğu konusunda birleşiyor ve eserin çok daha eski bir tarihe dayandığını kabul ediyor. C. Niebuhr, köprünün 1065'ten önce de var olduğunu söylerken; M. van Berchem, J. Strzygowski ve A. Gabriel gibi isimler, yapının İslam öncesi döneme ait olduğunu, bir taşkın sonucu yıkılması üzerine 124'te (742) Halife Hişâm bin Abdülmelik döneminde onarımına başlandığını ancak halifenin ölümüyle inşaatın yarım kaldığını ileri sürüyor.

Mimari Özellikleri

Dicle Köprüsü, çok gözlü ve düz tabliyeli köprüler grubunda yer alıyor. Uzunluğu 172 metre olan köprünün genişliği ilk beş gözde 5,45-6,24 metre arasında değişirken, beşinci gözden itibaren artarak 9,69-10,20 metreye ulaşıyor. Korkuluk yüksekliği kenarlarda 85 santimetre iken ortalara doğru 155 santimetreye çıkıyor. Harpuştaların yüksekliği 31 santimetre, genişliği 71 santimetre ve alın kısmı 7 santimetre olarak ölçülüyor.

Köprünün 1, 2, 6, 7, 8, 9 ve 10 numaralı gözlerinin kemerleri birbirine yakın genişlik ve yükseklikteyken, 3, 4 ve 5 numaralı gözlerin kemerleri daha geniş ve yüksek tutulmuş. Kuzey cephede (memba yüzü) 9 adet piramidal külahlı selyaran bulunuyor; bunlardan 1, 2, 3 ve 4 numaralı olanlar diğerlerine göre daha alçak. Güney cephe ise (mansap yüzü) düz bir duvara sahip değil; 1-5 numaralı gözlerin kemerleri yaklaşık 4 metre içeride yer alıyor.

Yapım Teknikleri ve Malzemeler

Köprüde genel olarak yöresel bazalt taş kullanılmış. Kemer kilit taşları ve bazen üzengi taşı seviyesinden harpuştaya kadar olan bölümlerde onarım izi olarak moloz taş görülüyor. 1-5 numaralı gözler ile 7 ve 8 numaralı gözlerin üst tonoz örtüleri sıvanmış; 5 numaralı gözün üst örtüsünde dökülen sıvanın altında tuğla malzeme ortaya çıkıyor. Diğer sıvalı kemer içlerinde de tuğla kullanıldığı tespit edilmiş. 1 ve 2 numaralı gözlerin kemer taşlarında ise kalker taşı tercih edilmiş; bu taş aynı zamanda kitabelerde de kullanılmış.

Kitabe ve Kabartmalar

Köprünün kitabeleri, mansap yüzünde (güney cephede), yaklaşım duvarı ile 10 ve 9 numaralı kemerlerin tempan duvarlarında yer alıyor. Bu kitabelerde Mervaniler döneminde köprüyü yaptıran, yapımdan sorumlu olan ve yapanın ismi ile yapım tarihi yazılı. Batı yöndeki ilk kitabenin solunda, yandan tasvir edilmiş bir aslan kabartması dikkat çekiyor. Bazalt blok üzerine işlenen aslan, yürür vaziyette, gövdesi yandan, başı dörtte üç dönük, ağzı açık ve dili dışarıda; birbirine yakın gözleri ve düşük kulaklarıyla sert bir ifade taşıyor.

Köprü üzerinde birbirinden farklı şemalarda 29 çeşit taşçı işareti bulunuyor. Bunların dışında blok halinde iki farklı işaret dizisi dikkat çekiyor: biri Latince K, O ve E harflerinin alt alta sıralandığı dizi, diğeri ise alt alta, yan yana ve çapraz işlenmiş noktalama bloklarından oluşuyor.

Dicle Köprüsü, hem mimarisi hem de tarihi dokusuyla Diyarbakır'ın en önemli simgelerinden biri olmaya devam ediyor. On gözüyle nehrin üzerinde asırlara meydan okuyan bu yapı, kenti ziyaret edenlerin mutlaka görmesi gereken duraklardan.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Verity Cridland, Wikimedia Commons, CC BY 2.0