Diyarbakır Surları ve Keçi Burcu: Tarihin Tanıkları

Diyarbakır'ın simgesi olan surlar, kenti çevreleyen görkemli bir savunma yapısıdır. İçkale ve dış kale olmak üzere iki ana bölümden oluşan bu yapı, Çin Seddi'nin ardından dünyanın en uzun ve en geniş savunma duvarı olarak kabul edilir. Yaklaşık dokuz bin yıllık bir geçmişe sahip olduğu düşünülen surlar, 2000 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınmış, 2015'te ise Dünya Mirası olarak tescil edilmiştir. Surların inşasıyla ilgili farklı kaynaklar değişik tarihler verse de ortak görüş, yapımın 4. yüzyılın ortalarına dayandığı yönündedir.

Surların Mimarisi ve Yapısal Özellikleri

Diyarbakır Surları, İçkale ve dış surlar olmak üzere iki bölümden oluşur. İçkale'nin, kentin kuzeydoğusunu sınırlandıran ve ilk yerleşim yeri olarak kabul edilen çekirdek bölge olduğu düşünülür. Surların çevre uzunluğu yaklaşık 5200 metredir; İçkale'nin Suriçi'nde kalan bölümü 599 metredir. İçkale ile birlikte sur duvarlarının toplam uzunluğu yaklaşık 5800 metreyi bulur. Sur duvarlarının yaklaşık 645 metrelik kısmı çeşitli nedenlerle yıkılmış veya yıktırılmıştır. İçkale dahil surların çevrelediği toplam alan yaklaşık 1,57 kilometrekaredir.

Sur duvarları ve burçlar, yörede bolca bulunan bazalt taşı kullanılarak inşa edilmiştir. Yükseklikleri 8 ila 22 metre arasında değişen burçların ve duvarların kalınlığı ise 1,40 ile 5 metre arasındadır. En ince duvarlar kentin doğusunda yer alırken, en kalın duvarlar kuzey ve batı taraftadır. Dairesel burçların duvarları genellikle daha kalındır. Surların dört ana kapısı vardır: Dağ Kapı (Harput Kapısı) kuzeye, Urfa Kapı (Rum veya Halep Kapısı) batıya, Mardin Kapı (Tell Kapısı) güneye ve Yeni Kapı (Su, Satt veya Dicle Kapısı) doğuya açılır. 20. yüzyılın başlarına kadar bu kapıların geceleri kapatılarak kente giriş çıkışın kontrol edildiği bilinmektedir.

Burçların Çeşitliliği ve İşlevleri

Dış surlar üzerinde 82, İçkale üzerinde ise 19 burç bulunur. Yapılan incelemeler, 82 burçtan 3'ünün 1930'lu yılların başında yıktırıldığını, 4'ünün ise zamanla yıkıldığını ortaya koymuştur. Dışarıdan yarım burç gibi görünen 4 burcun üst katları yıkıldığı için yalnızca giriş katları ayaktadır. Savunma amacıyla tasarlanan burçlar genellikle üç veya dört katlıdır; kapalı mekânları iki kattan oluşur. Zemin katları depo olarak kullanılırken, birinci ve üst katlar askerlerin barınma alanı olarak hizmet vermiştir. Zemin kat mekânları küçükken, üst katlarda mekân boyutu artar. Bazı burçlarda iki teras katı bulunur. Üst katlara, sur içine bakan yüzlerdeki merdivenlerle ya da burç içindeki merdivenlerle ulaşılır. Burçlar dairesel, dörtgen veya çokgen planlıdır. İç çeperlerdeki kapıların yanında, surların üst kotlarına çıkmak için birer merdiven yer alır. Üst örtüde kubbe, kemer ve tonozlar kullanılmıştır.

Keçi Burcu: Surların En Büyük ve En Eski Burcu

Keçi Burcu, Diyarbakır surları üzerindeki en büyük ve en eski burç olma özelliğini taşır. Mardin Kapı'nın doğusunda, yontulmuş bir kaya kitlesinin üzerine inşa edilmiştir. İnşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1223 yılında Mervaniler tarafından onarıldığı bilinmektedir. Burcun Bizanslılar döneminde farklı bir işlevle, Şemsi Tapınağı olarak kullanıldığı düşünülmektedir. Geçmişte mabet olduğu tahmin edilen Keçi Burcu'nun 11 kemeri bulunur ve iki katlıdır. Üst kısmı sergi, konser, gösteri gibi etkinlikler için kullanılırken, alt bölümüne henüz bir işlev kazandırılmamıştır. 2015-16 Sur çatışmaları sırasında zarar gören burç, ziyarete kapatılmış ve 2022 yılında tekrar ziyarete açılmıştır.

Surların Bugünü ve Geleceği

Diyarbakır Surları, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış ve her dönemde önemini korumuştur. Günümüzde surların bir bölümü, Dağ Kapı'daki burçlar gibi, turizm bürosu ve sanat galerisi olarak kullanılmaktadır. Bazı burçlar ise satış mekânı olarak hizmet verir. Ancak surların bazı bölümleri, özellikle 2015-16 olayları sırasında zarar görmüş ve bu hasarların onarımı için çalışmalar sürdürülmektedir. 2023 yılında yaşanan Kahramanmaraş depremlerinde de surların bazı kısımları hasar almıştır. Tüm bu zorluklara rağmen Diyarbakır Surları, hem kent sakinleri hem de ziyaretçiler için tarihin ve kültürün canlı bir tanığı olmaya devam etmektedir.

Kaynak: diyarbakir.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Brian Dell, Wikimedia Commons, Public domain